In 2006 brachten opgravingen op het Sint-Pietersplein in Gent een grote stenen plaat met een gegraveerde vogel aan het licht. Deze bijzondere vondst riep meteen heel wat vragen op. De bevindingen van het onderzoeksteam rond de Gentse kraanvogel werden nu gepubliceerd in een themanummer van het tijdschrift ‘Monumenten, Landschappen en Archeologie’ (jaargang 29, nr. 3). Uit het interdisciplinaire onderzoek blijkt dat de natuurgetrouwe, middeleeuwse voorstelling van een kraanvogel uniek is voor Noordwest-Europa. De plaat fungeerde wellicht als één van de schildhouders voor een wapenschild op een monumentale abdijgevel.

Bij de opgravingen op het Sint-Pietersplein ontdekten de onderzoekers van de Dienst Stadsarcheologie op het pleintje voor de Onze-Lieve-Vrouw Sint-Pieterskerk een monumentale plaat met de voorstelling van een grote vogel. De context in de opgravingen bestond uit de funderingresten van de middeleeuwse abdijkerk. Deze bidplaats werd in de 17de eeuw door de nog bestaande barokkerk vervangen. De monumentale plaat van Doornikse steen was hergebruikt in de basis van een pijler die de middenbeuk van de zuidelijke zijbeuk scheidde. De grote vogel kon worden geïdentificeerd als een getrouwe voorstelling van een kraanvogel.

De archeologische vondst leidde tot een aantal vragen. Vanwaar was die grote natuurstenen plaat afkomstig? Waarom werd er een grote vogel op afgebeeld? Wat was de betekenis van die voorstelling en wat had dat te maken met de Gentse Sint-Pietersabdij? Samen met externe specialisten zoals natuurwetenschapper Dr. Anton Ervynck (Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed), historicus Daniel Lievois en Dr. Baudouin Van den Abeele (U.C.L., Louvain-la-Neuve) gingen de Gentse stadsarcheologen verder op zoek en trachtten zij via voortgezet onderzoek een antwoord te vinden op de vragen die vanuit de opgravingen zelf niet konden worden beantwoord.

Het ingewikkelde en veel omvattende onderzoekswerk, vooral door de heel sterke verspreiding van gegevens met betrekking tot een onderwerp waar over zo goed als niets bekend was, leidde tot verrassende ontdekkingen die te maken hebben met gebouwen en monumenten, met heraldiek en feodaliteit, met abdijgeschiedenis en natuur. Eeuwenlang fungeerde de kraanvogel immers als schildhouder van de Sint-Pietersabdij en de Sint-Pietersheerlijkheid, en dit werd in tal van sculptuurversies aan gebouwen geafficheerd. Maar ook in geïllustreerde geschreven bronnen vindt men wapenschilden van de abdij en van abten, geflankeerd door de kraanvogels. In Vlaanderen verblijft de kraanvogel niet meer, maar dit was eeuwen geleden wel anders. Niet alleen vlogen ze over dit gebied met vele duizenden, ook in woord en beeld kregen die grote, intrigerende vogels een plaats. De graad van realisme is zeer verschillend. Uit een aantal getuigenissen blijkt echter ook dat de vogels hier genest hebben en dat men ze bij gelegenheid van dichtbij kon zien. Dit moet het geval geweest zijn voor de steenhouwer die natuurgetrouw de vogel in een plaat van Doornikse steen beeldhouwde.

De plaat fungeerde wellicht als één van de schildhouders voor een wapenschild op een monumentale abdijgevel. Uit de gedetailleerde waarnemingen van het stuk zelf blijkt trouwens dat er heel wat slijtagesporen zijn die van voor het hergebruik in de pijlerconstructie dateren. Dit laat vermoeden dat de monumentale steen met de vogel al een eerste hergebruik kende op een plaats die druk werd betreden, mogelijk in de bevloering van de kerk. Bij de herstelwerken na de grote abdijbrand van 1378 kwam hij in de fundering van een nieuwe pijler terecht. De opgegraven plaat toont dus een natuurgetrouwe, middeleeuwse voorstelling van een kraanvogel en dit is een uniek gegeven, niet alleen voor Gent, maar ook in Noordwest-Europa.

De bevindingen van het onderzoeksteam rond de Gentse kraanvogel werden nu dus voor het eerst gepubliceerd in een themanummer van ‘Monumenten, Landschappen en Archeologie’. Dit tweemaandelijkse tijdschrift, een uitgave van het agentschap Ruimte & Erfgoed behandelt onderwerpen die met monumenten, landschappen en archeologie te maken hebben, en volgt tevens de actualiteit in deze drie beleidsdomeinen op. De nieuwe wetenschappelijke kennis wordt er gebracht in bijdragen die ruim toegankelijk en goed geïllustreerd zijn. Zo ook dus voor dit themanummer rond de Gentse kraanvogel en de zeer veelzijdige resultaten van het onderzoeksproject. Het themanummer kan binnen een abonnement worden aangevraagd, maar wordt ook als los nummer te koop aangeboden in de Kunsthal Sint-Pietersabdij.

Door het hergebruik, evenals door het eeuwenlange verblijf in de bodem, heeft de plaat met voorstelling van een kraanvogel schade opgelopen en is hij fysisch zeer broos geworden. Dit betekent dat wel overwogen ingrepen noodzakelijk zijn om hem blijvend te conserveren. Elke ingreep betekent ook informatieverlies over de geschiedenis van het stuk en daarom moet dit heel precies en door gespecialiseerde restaurateurs gebeuren. De Kunsthal Sint-Pietersabdij won daar voor al de nodige expertise in en zette de eerste stappen voor een conserverende behandeling. De plaat is thans met de nodige omzichtigheid overgebracht naar de dodenkapel of de kapel bij de noordelijke pandgang. Daar kan het publiek hem bekijken en zal iedereen ook de conservatiebehandelingen, voorzien in het najaar 2010, van dichtbij kunnen volgen.

Themapublicatie en conservering vormen geen eindpunt voor de Gentse kraanvogel. De onderzoekers worden nu al gevraagd om resultaten van het onderzoek te publiceren in buitenlandse tijdschriften en de nieuw verzamelde kennis een nog veel ruimere verspreiding te geven. Maar ook de Kunsthal Sint-Pietersabdij gaat verder met de nieuwe kennis. Voor het najaar van 2012 plant Kunsthal Sint-Pietersabdij een cultuurhistorische tentoonstelling die het verhaal van de kraanvogel zal visualiseren en de interdisciplinaire benadering ervan zal uitvergroten. Nadien krijgt de kraanvogel een afzonderlijke definitieve plaats in het bezoekerscircuit van de voormalige Sint-Pietersabdij: een duurzame toekomst na eeuwen onbekend verblijf in het Gentse bodemarchief.

Meer info: Dienst Stadsarcheologie (De Zwarte Doos, Dulle-Grietlaan 12, 9050 Gentbrugge), tel. 09/266.57.60 – stadsarcheologie@gent.be.