• Home
• » Uncategorized » “Babylon. De echte stad en de mythe” Interview met Tom Boiy

“Babylon. De echte stad en de mythe” Interview met Tom Boiy

Babylon leeft in ons collectief geheugen als een grootse stad van pracht en praal, die twee van de antieke wereldwonderen telde: de stadsmuren en de hangende tuinen. Maar iedereen kent ook de verhalen van de toren van Babel en de Babylonische ballingschap, die de stad in een minder gunstig daglicht stellen. Achter deze verhaaltjes schuilt bovendien een échte stad, waarvan de locatie gekend is en waar sinds de 19de eeuw wordt opgegraven. Saddam Hussein gebruikte de stad om zich met zijn historische voorgangers te identificeren, en de Verenigde Staten vormden gans de site om tot een legerbasis voor 2000 soldaten. In zijn nieuwe boek confronteert Tom Boiy de echte stad met de vele mythes waaronder ze gebukt gaat. Wij spraken met de auteur over Hammurapi, Bob Marley maar vooral archeologie.

Archeonet: De stad Babylon is geen onbekende voor jou: je maakte een doctoraat over de stad en je doceert geschiedenis en archeologie van het Oude Nabije Oosten aan de K.U. Leuven. Vat je dit boek op als een toegankelijke publicatie van cursussen en ander academisch werk?

Tom Boiy: Ik heb natuurlijk onderzoek verricht naar de stad Babylon, maar dit was zeker niet de aanleiding voor dit boek. Het is eigenlijk gegroeid uit een cursus over Babylon voor het Davidsfonds, in de reeks “Universiteit Vrije Tijd”. Die kwam er op vraag van het Davidsfonds naar aanleiding van een tentoonstelling in het Louvre over Babylon. Deze cursus ging niet alleen over de stad, maar over alle aspecten van Babylon, zowel in het heden als in het verleden, wat uiteraard veel verder ging dan wat ik in mijn doctoraat heb geschreven. Uit de syllabus die bij deze cursus hoorde is dan dit boek gegroeid.

Archeonet: Het boek gaat dus niet alleen over de archeologie van de stad, maar ook over Babylon als een krachtig en invloedrijk symbool. Wou je met deze invalshoek dan een publiek bereiken dat niet noodzakelijk over een archeologische of historische achtergrond beschikt?

Tom Boiy: Voor zover ik dat kan inschatten waren zeker niet al de mensen die deelnamen aan de cursussen daar uit een archeologische interesse. Net omdat iedereen een beeld heeft van Babylon, vanuit onze achtergrond van zowel de klassieke als de bijbelse wereld. Zo goed als iedereen weet van het echte of symbolische bestaan van Babylon. Het is dan ook een dankbaar onderwerp omdat de mensen er op de een of andere manier vertrouwd mee zijn, maar er ook graag het fijne van willen weten. Naar aanleiding van die tentoonstelling in Parijs, bijvoorbeeld, had ik een interview met mensen die er verbaasd van stonden dat Babylon echt bestaan had. In die zin heeft dit boek dus de bedoeling een algemeen beeld te schetsen, voor zeker een groter publiek dan archeologen alleen.

Archeonet: Het is toch leuk om te zien dat er stevig wat archeologie in dit kleine boekje is gepropt.

Tom Boiy: Ja, bijna de helft gaat over de archeologie en geschiedenis van de stad.

Archeonet: Laten we dan eens in de archeologie van Babylon duiken! Babylon werd pas vanaf de troonsbestijging van Hammurapi (1792 v.C.) in de Oud-Babylonische periode het centrum van een groot rijk. Voor de vroegere perioden zijn er slechts een handvol bronnen bekend, en toch bespreek je deze vroegste geschiedenis vrij uitvoerig. Waarom?

Tom Boiy: Het was de bedoeling om te zien wat we van die vroegste tijden weten en, zoals je zegt, is dat behoorlijk weinig. Maar het is wel belangrijk om die enkele documenten te kaderen, om het belang van Babylon in die algemene politieke context te begrijpen. Deze achtergrondinformatie is dus tegelijk een waarschuwing dat onze kennis van Babylon in de vroegdynastische en Oud-Akkadische perioden nog zeer beperkt is. En voor het algemene verhaal over de stad is dit zeer belangrijk. Ik zou immers mijn boek hebben kunnen beginnen met Hammurapi en een groots Babylon. Maar Hammurapi heeft Babylon niet op één dag gebouwd, zoals Alexander de Grote Alexandriës gesticht heeft uit het niets. Vóór hem was er ook een stad, en het weinige dat we daarvan weten, moest ik dan ook meegeven.

Archeonet: Wie is je favoriete Babyloniër?

Tom Boiy: (lacht) En daarmee bedoel je waarschijnlijk iemand die in Babylon leefde?

Archeonet: Of een lid van de studentenkring Babylon hier aan de K.U. Leuven. Kies maar.

Tom Boiy: Er is wel een persoon die een bekend figuur gebleven is. Berossos is de Griekse verbastering van zijn echte naam: Bel-re-ushu(-nu). Hij was een Babylonisch priester die een geschiedenis van het Babylonische rijk geschreven heeft in het Grieks. Zijn werk is weliswaar niet volledig bewaard gebleven. Berossos leefde in het begin van de Hellenistische periode en schreef zijn geschiedenis voor de Grieken om hen uit te leggen hoe Babylonië echt geweest was, en niet wat de Grieken ervan maakten.

Archeonet: Het eerste hoofdstuk van je boek neemt ons mee door de geschiedenis van Babylon tot het einde van de Neo-Babylonische periode (539 v.C.). Fungeerde Babylon in latere perioden nog als politiek centrum of ging het samen met het wereldrijk ten onder?

Tom Boiy: Het is een belangrijke stad gebleven, maar als politiek centrum heeft het dan eigenlijk niets veel meer te betekenen. Het laatste Babylonische koninkrijk eindigt in 539 v.C., en dan begint de overheersing door vreemde heersers. Eerst de Achaëmenidische of Perzische koningen en dan Alexander de Grote en de Hellenistische koningen. Maar zeker in het Perzische rijk neemt Babylon nog een belangrijke plaats in, en in het begin van de Hellenistische periode ook. Het is vooral wanneer de eerste koning van de Seleuciden nieuwe hoofdsteden sticht, Seleucia en Antiochië, dat we een belangrijke verschuiving krijgen. En dan vooral voor de Babyloniërs zelf, die Babylon als het traditionele centrum van de cultus blijven beschouwen.

Archeonet: Dat is niet alleen een belangrijke scheidingslijn in je boek maar ook in de geschiedenis van Babylon. Vanaf dat moment begint de stad als symbool een eigen leven te leiden. En dat blijkt uit de Griekse en bijbelse bronnen, die je in hoofdstuk drie uitvoerig behandelt. Deze bronnen blijken echter ook de voornaamste voedingsbodem voor onze huidige perceptie van Babylon. Waarom zijn deze recentere verhalen invloedrijker gebleken dan de geschiedenis van het wereldrijk zelf?

Tom Boiy: De geschiedenis van het wereldrijk is zeker ook bewaard gebleven in Griekse bronnen. Griekse historiografen verwijzen naar Nebukadnezar en Nabonidus, en de val van Babylon ten opzichte van de Perzische koningen heeft ook een belangrijke rol gespeeld. Maar de verhaaltjes over Babylon hebben een grotere stempel gedrukt op het geheel, zowel in de Griekse wereld als in bijbelse bronnen. Die beeldvorming heeft een veel belangrijkere rol gespeeld dan wat de historiografen te zeggen hadden.

Archeonet: Dus het is niet zozeer de aard van de verhalen maar eerder de rol die ze speelden in de Griekse wereld, waar de pracht en de tragische val worden benadrukt, of de bijbelse context, waar het kadert in een geloofsverhaal.

Tom Boiy: Voor de Grieken was Babylon inderdaad iets groots, de sprookjesstad bij uitstek. Het bestaan en functioneren ervan konden ze zich in hun dagelijkse leven niet voorstellen, aangezien ze zelf in vergelijking in vrij kleine steden woonden. Dit idee wordt dan uitvergroot en vervormd tot je uiteindelijk een beeld krijgt van een stad die nooit bestaan heeft. En dat beeld is blijven bestaan en hebben wij ook geërfd. Dit is dan eerder de positieve traditie van de sprookjesstad. Anderzijds kadert de toren van Babel, die uit de Babylonische ballingschap voortkwam, in een negatieve traditie.

Archeonet: Je zet zowel positieve (de stadsmuren, hangende tuinen) als negatieve (ballingschap, spraakverwarring) perspectieven uiteen. Zie je daarin ook de oorzaak van de uiteenlopende perceptie die we nu hebben van dezelfde stad?

Tom Boiy: Het is zeker niet zwart-wit. Ook binnen de klassieke traditie zijn er enkele negatieve uitspraken. Maar in grote lijnen komt het wel neer op een eerder positieve Griekse traditie en een negatieve bijbelse traditie. En deze tweedeling zien we nu nog, als we het Griekse Babylon verbinden met de positieve en het Hebreeuwse Babel met de negatieve verhalen. De twee namen voor dezelfde stad worden met die twee verschillende tradities verbonden. Het gaat zelfs zo ver dat mensen nu niet weten dat het over dezelfde stad gaat.

Archeonet: In het laatste hoofdstuk geef je een reeks voorbeelden van hoe Babylon ook nu nog als inspiratiebron en symbool wordt gebruikt, van Bob Marley tot ‘A hitchhiker’s guide through the galaxy’. Waarom is Babylon als symbool zo krachtig en waarom wordt het vaak voor controversiële doeleinden gebruikt?

Tom Boiy: Juist omdat het zo ingebakken zit in onze cultuur, omdat we zo afhankelijk zijn van de klassieke en de bijbelse wereld. En net omdat beide tradities zo tegengesteld zijn, kunnen we het heel gemakkelijk voor uiteenlopende dingen gebruiken. Iedereen kent wel het verhaal van de toren van Babel en de slechte afloop. Dit idee valt eenvoudig te verbinden met bijvoorbeeld protestacties tegen kerncentrales, waar een koeltoren wordt afgebeeld als Brueghels toren van Babel. Babylon wordt door het verschijnen in het boek ‘Apocalyps’ met het einde van de wereld in verband gebracht, en de reacties tegen kernenergie in de jaren ’70 en ’80 hadden ook met het einde van de wereld te maken. Verhalen over de stad zitten in ons collectief onderbewustzijn, dus we weten allemaal waar het naartoe gaat als een koeltoren wordt voorgesteld als de toren van Babel.

Archeonet: Zijn er ook voorbeelden waar Babylon op een positieve manier aan het licht komt? Zoals de ‘Babel fish’ in ‘A hitchhiker’s guide through the galaxy’?

Tom Boiy: Dat is dus één van die voorbeelden waar het bijbelse woord Babel in iets positievere zin wordt gebruikt. Omdat het gebruik van dat beestje, dat eender welke taal voor jou verstaanbaar maakt, een oplossing is voor de diversiteit of chaos aan talen.

Archeonet: Bestaat er niet een online vertaalmachine met de naam Babelfish?

Tom Boiy: Ja, en er bestaat een andere die Babylon heet. Hoewel ze andere namen voor dezelfde stad gebruiken dienen Babylon en Babelfish beiden voor hetzelfde doel. Ze bieden je een uitweg uit de chaos van de talen door vertaling, maar de ene gebruikt het bijbelse Babel en de andere Babylon met de positieve connotatie. In Nederland bestaat er bovendien een centrum voor multiculturaliteit, Babylon genoemd, waar de stad symbool staat voor verschillende culturen die samen gaan. Dit is dus eerder ontleend uit de negatieve bijbelse traditie van chaos, die wordt omgebogen naar iets positiefs, de diversiteit.

Archeonet: Tot slot, als de lezers van je boek een gedachte zouden moeten onthouden, wat zou dat dan zijn?

Tom Boiy: Dat er achter het symbool ‘Babylon’ ook een historische stad Babylon zit en dat wat er echt met Babylon gebeurde, vaak anders is dan het beeld dat we ervan hebben. En voor mij specifiek, dat Babylon zeker nog in de Hellenistische periode een belangrijke rol speelde.

‘Babylon. De echte stad en de mythe’ is een aanrader voor iedereen met een interesse in Babylon en haar vele gezichten, of in archeologie en geschiedenis. Het is een vlot leesbaar dun boekje dat je naast Babylon ook inleidt tot de archeologie van het Oude Nabije Oosten. Voer voor ArcheoNet-lezers dus!

Titel: ‘Babylon. De echte stad en de mythe’
Auteur: Tom Boiy
Uitgever: Davidsfonds
ISBN: 9789058267191
Prijs: € 22,50

Afbeeldingen: Davidsfonds en Wikimedia commons